Verslag Freiburg: 12 ideeën voor Gent

Tijdens de campagne trok ik met GMF op studiereis naar Freiburg. Van het beloofde verslag was door de drukte niet veel in huis gekomen, maar gelukkig heeft het GMF er wel werk van gemaakt. Hieronder neem ik dan ook graag hun lijst van 12 goede ideeën voor Gent integraal over, met nog een extra woordje eigen commentaar onderaan. In het merendeel kan ik me heel goed terugvinden. Een beperkte selectie uit mijn foto's vind je op Flickr (klik op deze hieronder voor een grotere versie) terwijl je voor nog meer foto's terecht kan bij Kobe.

1. De stad kleurt groen

Het Gentse straatbeeld kan nog heel veel groener worden als we enkele simpele ideeën doorvoeren die in Freiburg gemeengoed zijn: alle palen van de tramleidingen zijn begroeid met wingerd en vormen prachtige groene zuilen. Alle eigen trambeddingen zijn van gras, wat 11 hectare groen oplevert én een duidelijk merkbaar stiller tramverkeer. Alle parkeerterreinen moeten uitgevoerd worden in grasdallen of tegels met brede grasvoeg, wat ook de infiltratie van regenwater bevordert. Geveltuinen krijgen een verlengstuk boven de straat, simpelweg door een kabel over de weg te spannen en klimplanten hun gang te laten gaan. Ook langs de reling van de bruggen is een kabel gespannen waarlangs klimplanten groeien. De bomen staan niet in blote aarde: het gras en de vaste planten mogen vrij opschieten als niemand erop loopt. Ook de gevels aan openbare gebouwen zijn steevast voorzien van gevelgroen onder de vorm van klimplanten.

2. Nieuwe wijken zijn dichtbevolkt, autoluw, hebben veel groen en veel doorsteekjes

In Gent staan heel wat grootschalige nieuwe ontwikkelingen op stapel, zoals de Oude dokken, Sint-Pieters, de Gasmetersite, enz… Samen komen er honderden woningen bij. We willen dat deze wijken zo gezinsvriendelijk mogelijk zijn. Kinderen en ouderen moeten zich veilig op straat kunnen bewegen in een aangename omgeving. Dit vereist radicale keuzes: een hoge bevolkingsdichtheid (kleine percelen met gemiddeld 4 bouwlagen), een frequente ontsluiting met liefst een tramlijn, auto’s worden alleen aan de rand toegelaten (tenzij voor laden en lossen), winkels en sociale voorzieningen worden gebundeld in de kernen, er is een overvloed aan groene speel- en zitruimten, de wijk is in alle richtingen doorsteekbaar voor voetgangers en fietsers. De wooneenheden zijn voorzien van overdekte fietsenstallingen. Nieuwe bewoners die een eigen auto hebben moeten verplicht (veel) betalen voor een parkeerplaats in een randparking. Freiburg haalt met dit soort maatregelen een goede woon- en omgevingskwaliteit in wijken met een vergelijkbare bevolkingsdichtheid als in de Brugse Poort (12.000 inw/km²).

3. Bouwlustige gezinnen verenigen zich in een bouwgemeenschap

Freiburg telt verschillende nieuwe wijken en stadsdelen die tot ver buiten de grenzen bekendheid genieten omwille van hun experimenteel karakter en duurzaamheid. Een deel van het geheim ligt in de bijzondere organisatievorm van de wooneenheden. Groepen van 5 à 10 gezinnen verenigen zich er in een “Baugemeinschaft” en realiseren samen met een architect een gezamenlijk woonblok van typisch een viertal bouwlagen, geheel naar hun eigen smaak en invulling. Dit resulteert in een mooie variatie in het straatbeeld. De stad is in de regel eigenaar van de gronden en bepaalt de voorwaarden waaraan het woonblok moet voldoen (bvb. perceelsgrootte, energie). Ook veel Gentenaars zijn geïnteresseerd om op deze manier een bouwblok neer te zetten. Aan de stad Gent om hen deze kans te geven bij bijvoorbeeld de Oude Dokken, project Gent Sint-Pieters en andere op stapel staande ontwikkelingen….

4. Op gronden van het stadsbestuur mogen enkel passieve gebouwen gebouwd worden

We willen dat net zoals in Freiburg op gronden van de stad alleen nog passiefgebouwen mogen gebouwd worden. Dit zijn extreem energiezuinige gebouwen die maximaal 15 kWh/m² en per jaar verbruiken voor verwarming. De resterende warmte moet geleverd worden met afvalwarmte van elektriciteitsproductie. Dit kan zowel warmte van de elektriciteitscentrale aan de Ham zijn als elektriciteit opgewekt in het gebouw zelf, met een zogenaamde micro-warmtekrachtkoppeling. Ook voor de Vlaamse overheid ligt hier een vraag: geef de stad de mogelijkheid om extra energienormen op te leggen op gronden die géén eigendom zijn van de stad.

5. Fiets, openbaar vervoer en deelauto’s zijn koning

Freiburg telt zo maar eventjes 400 km fietspad. Vanuit alle richtingen kan je de stad bereiken langs brede, comfortabele, conflictvrije fietsroutes. Overal zijn duidelijke pijlen aangebracht die de weg wijzen en de afstand aangeven naar het centrum (onbestaand in Gent!) en de verschillende stadsdelen. Bakfietsen en fietskarren zijn een gewone verschijning en hebben hun eigen fietsenstallingen. Alle trams hebben een hoge capaciteit en een lage vloer, waar je met een kinderwagen of rolstoel zo kan in rijden. Aan alle haltes geven borden aan wanneer de volgende trams verwacht worden. Ter aanvulling zijn op tientallen plaatsen in de stad deelauto’s beschikbaar. Allemaal acties die Gent ook kan realiseren, bijvoorbeeld via het lopende Civitasproject.

6. Flatgebouwen krijgen een nieuwe jas

Gent telt net als Freiburg heel wat (sociale) flatgebouwen, die vaak verouderd zijn en de bewoners dus opschepen met hoge energiefacturen. Een ingrijpende renovatie kan het uitzicht, het comfort en het verbruik drastisch verbeteren. In Freiburg slaagde men erin om een flatgebouw te verbouwen tot een passiefgebouw, een wereldprimeur. Om het hele gebouw werd een superisolerende isolatiemantel aangebracht en de balkons werden mee geïntegreerd in het gebouw zelf, waardoor de flats groter werden. Zo kon de huurprijs wat opgetrokken worden: de bewoners krijgen immers een comfortabeler flat en tegelijk een véél lagere energierekening.

7. Iedereen houdt het stof in de gaten

Op de drukste plekken in de stad staan elektronische borden die de luchtkwaliteit weergeven. Je kan op de voet volgen of er te veel stof of andere vervuilers in de lucht hangen.

8. De inwoners doen enthousiast mee

De bevolking in Freiburg vraagt (en eist soms) om zeer nauw betrokken te worden bij het duurzaam (woon)beleid van de stad. Wijkbewoners krijgen een stem in de verdere ontwikkeling van hun wijk, bijvoorbeeld over de aard, de grootte en de inplanting van sociale voorzieningen of over de nieuwe bewoners op hun verdieping. Alle inwoners krijgen de kans om financieel te participeren in de zonnepanelen die de stad zal plaatsen op het dak van het voetbalstadion of in de windmolen aan de rand van de stad. Zo krijgt de stad er én een draagvlak én kapitaal bij voor de broodnodige duurzame energieproductie.

9. Speelruimte is groen en avontuurlijk

Freiburg is doorspekt van groene en avontuurlijke speelruimtes. Deze ruimtes zijn niet weggestoken achter afsluitingen, neen, ze liggen mooi op de wandelassen. Ze zijn ook geïntegreerd in het omliggende groen. Er zijn weinig formele speelterreinen met echte speeltoestellen, maar des te meer natuurlijke en avontuurlijke speelplekken. Kinderen moeten in en om het ondiepe water kunnen spelen. Freiburg zet géén afsluiting rond de vijver in de speeltuin. In tegendeel ze zorgen in bijna elke speelplek voor een waterpomp en zand.

10. Baanwinkels aan banden

Freiburg past een doorgedreven locatiestrategie voor winkels toe, op basis van het type producten dat verkocht wordt. Dagelijkse benodigdheden zoals voedsel, maar ook publiekstrekkers zoals boeken en kleine elektronica, apotheken, film,… mogen enkel in het stadscentrum en in de subcentra in de woonwijken verkocht worden. Zo worden de te overbruggen afstanden beperkt en komen de klanten vaker zonder auto. Volumineuze goederen zoals meubels of wasmachines, waarvoor de klant al eerder een auto nodig heeft, mogen wel nog op autolocaties (bvb. baanwinkels) verkocht worden. Deze locatiestrategie houdt de meeste activiteiten in de wijken en beperkt het verkeer. Dit roept een krachtige halt toe aan mogelijke shoppingcentra à la Wijnegem.

11. Het water blijft ter plekke

Op verschillende plaatsen in de stad zijn wadi’s aangelegd die het overtollige regenwater opvangen, bufferen en langzaam laten infiltreren. Het regenwater moet dus niet in lange buizen afgevoerd worden maar kan ter plekke in de bodem sijpelen. Alleen het afvalwater wordt in buizen afgevoerd. Wanneer het kan wordt het afstromen van het hemelwater aan de oppervlakte gehouden. Wadi's vormen een wezenlijk onderdeel van de groenaanleg van de publieke ruimte en hebben naast een natuurwaarde ook een belangrijke belevingswaarde.

12. Paraffine brengt verkoeling

Het zomercomfort wordt in Freiburg niet gegarandeerd met energieverslindende airco’s, maar met enkele slimme ingrepen die helemaal niets verbruiken. De juiste beglazing op de juiste plaatsen, ruime dakoversteken die ’s zomers schaduw geven en ’s winters de zon binnen laten, groendaken op platte daken, en last but not least paraffinecellen die in de muren ingewerkt zijn. De paraffine in die cellen smelt bij temperaturen hoger dan 25° en slorpt zo heel wat warmte op. ’s Nachts stolt ze opnieuw zodat ze daags nadien haar taak weer kan opnemen. Op die manier worden de hittepieken efficiënt afgetopt. Waardevolle ideeën die ook in Gent toepasbaar zijn. Universiteitsstad Gent, ga de uitdaging aan en ontwikkel ook een nieuw concept om huizen en gebouwen koel te houden.

Het ene is natuurlijk al eenvoudiger te realiseren dan het andere, en bij sommige zijn bedenkingen zeker op hun plaats. Zo vraag ik me bijvoorbeeld af of het wel gezond is dat bewoners medebeslissingsrecht hebben met betrekking tot de keuze van nieuwe huurders voor hun verdieping van een sociale flat: een verdieping met hoofdzakelijk gepensioneerden zal misschien geneigd zijn om een leeftijdsgenoot voorrang te geven op een gezin met kinderen (al dat lawaai, meneer!), terwijl zij evenzeer behoevend zijn en in vergrijzingstijden wel eens in de verdrukking zouden kunnen komen in dergelijk systeem.

Ook andere concepten zijn misschien iets moeilijker toepasbaar in Vlaanderen, maar ik merk toch een aantal heel goede initiatieven in die richting. Zo denk ik bvb aan de Vauban-wijk waarvan sprake: het concept is prachtig, een hoge woondichtheid in een groene omgeving, maar ik vrees dat de woningen nogal klein zijn voor de gemiddelde Vlaming die toch wat meer ruimte gewend is, zeker als we een sociale mix willen bekomen. In Vlaanderen kunnen we echter Bostoen tot de pioniers rekenen op dat vlak: de door hen voorgestelde eco-wijken lijken een regelrechte doorslag van Vauban, met ZO tot ZW gerichte rijwoningen (ideaal voor zonnepanelen!), iets ruimer dan in Vauban, maar volledig geïntegreerd in een groene omgeving langsheen een natuurlijke open waterloop. Het groen maakt integraal deel uit van de omgeving en wordt niet ergens verstopt in een schaamlapje ergens in de hoek op de plaats van het minst rendabele kavel. Bouwblokken worden ontsloten met een klassieke asfaltweg, terwijl langs de individuele woningen enkel een weg in grasdallen aangelegd wordt: vlot berijdbaar aan lage snelheid, ideaal voor het doorlaten van regenwater, groen uitzicht en uitnodigend als speelstraat. Het gebrek aan vaste parking voor de woning zorgt ervoor dat men er enkel stilstaat om te laden en te lossen, en de auto nadien een eindje verderop zet: de straat is zo bedoeld om te gebruiken, om te spelen. De binnenkort aangekondigde samenwerking met Autopia en Cambio zet nog verder in op duurzame mobiliteit: met een aantal deelwagens per wijk verminder je het aantal wagens dat nutteloos stilstaat, gebruik je de wagen enkel als je die echt nodig hebt, en spaar je je bovendien nog een pak centen uit. Helaas blijft het nog altijd een verkavelingsconcept buiten de stedelijke omgevingen en ontbreekt de centrale openbaar vervoersas. Maar ja, in Vlaanderen zal dat laatste sowieso niet evident zijn, met steden omzoomd door bestaande verkavelingswijken waar geen tram doorheen rijdt. Maar het blijft alleszins een ferm goede stap in de juiste richting, en het is bijzonder positief dat ook Vlaamse ondernemers mee op deze duurzame kar springen en er een rendabel businessplan in zien! Meer van dat!