Haven- en watererfgoed in Gent: tijd voor initiatief!

Een goed jaar geleden vond onder impuls van Watererfgoed Vlaanderen de studiedag “Gents havenerfgoed” plaats in de pas gerenoveerde Loods 22 aan de Voorhaven in Gent. Iedereen die ook maar iets met de haven, water of Gent te zien had, was van de partij: het provincie- en stadsbestuur, havenbonzen en gepassioneerde haven- en/of erfgoedliefhebbers. De speeches waren enthousiasmerend, iedereen straalde de overtuiging uit dat we “iets” moesten doen rond watererfgoed in Gent. Applaudisseren is één ding, de daad bij het woord voeren iets anders: een jaar later blijkt er immers bijzonder weinig gebeurd te zijn. Misschien is het, naar aanleiding van de Vlaamse Havendag op 25 juni, tijd voor een wild ideetje, in het slechtste geval klaar om afgebrand te worden, in het beste geschikt om het publieke debat aan te zwengelen: laat ons gaan voor een groots haven- en erfgoedproject in de Voorhaven, aan één van de drie loodsen, schuin tegenover de droogdokken.

Zicht op loods 20, foto door Amaury Henderick

De Voorhaven ademt geschiedenis

De Voorhaven in Gent, ter hoogte van Meulestede, is het grootste beschermde stadsgezicht. Geheel terecht: de site is beeldbepalend voor de omgeving en illustreert op treffende wijze wat ooit het kloppende hart van Gent Zeehaven was. Nu in onbruik geraakte kranen zijn nog aanwezig en laten de bezoeker toe zich met een minimum aan verbeelding voor te stellen hoe levendig deze locatie ooit was, hoe schepen geladen en gelost werden, en voorraden opgeslagen werden in de katoenloodsen waarvan er nu (gelukkig) nog drie overblijven. De twee droogdokken aan de overkant van het water, aangelegd in 1880-1885, waren ooit een baken van scheepsbouw en -onderhoud in de haven, en zijn nu nog steeds commercieel actief. De site ademt geschiedenis, maar ligt er vandaag nogal desolaat bij. Een privaat initiatief van stadsvernieuwing, met de intrek van enkele webbedrijven in Loods 22, bijgenaamd CtrlDock, probeert het verpauperde gebied nieuw leven in te blazen. Tijd voor de Stad en het Havenbestuur om ook hun steentje bij te dragen en deze parel aan de Gentse waterkroon, dit icoon van industrieel en maritiem verleden, te versterken, de buurt verder op te krikken en het bewustzijn van en draagvlak voor onze haven te verhogen.

Gerenoveerde havenkranen aan de katoenloodsen in de Gentse Voorhaven, door Amaury Henderick

Belevingscentrum haven- en watererfgoed Gent

Een gebied met heel wat troeven dus, maar ook het Stads- en havenbestuur hebben enkele waardevolle kaarten in handen. Zo is de Stad eigenaar van één van de drie loodsen maar is er, nu er geen outletcenter in komt, nog geen concreet project om hier een bestemming aan te geven. Waarom hiervan geen haven- en watermuseum maken? Een modern belevingscentrum, waar de bezoeker kennis maakt met de geschiedenis van onze haven. Met het verleden van de middeleeuwse haven die we nu beter kennen als het gezelligste terras van Gent: de Graslei. Een verhaal van de Lieve, de Sassevaart, de Oude Dokken, het dichtgooien en opnieuw openleggen van de Nederschelde, de impact van Koning Willem I, de aanleg van de Ringvaart en de moderne haven en het Kluizendok, van de opgeofferde en resterende kanaaldorpen, van de rol van de Société Générale in wat vandaag Electrabel, Kronos en Sadaci zijn, van de specifieke rol van de havenarbeiders en economische troefkaarten zoals Volvo, Stora Enso, Sidmar en de op ieders netvlies gebrande silo's van Eurosilo tot zelfs de spitstechnologie van de biobrandstoffen waarin Gent een sterk merk is en het belang van de nieuwe zeesluis. Een verhaal van leven op het water voor mens en dier, en van varen op het water: van de Gentse barge, met paarden getrokken langs de trekweg tussen Gent en Brugge en prachtig gereconstrueerd door onder meer Walter De Buck, van platbodems op de Lieve tot de bulk- en containergiganten van vandaag. Of zelfs van de kraankinders, naar wiens verhaal zovelen het raden hebben als ze door de Kraankinderstraat wandelen. Er is heus meer interessant materiaal voorhanden dan vandaag te vinden is in het STAM. Gent heeft immers iets met water! Dergelijk belevingscentrum zou een ideaal verlengstuk kunnen zijn aan zowel dat STAM als het MIAT. Hoef ik er nog op te wijzen dat deze locaties allen toegankelijk zijn langs het water, en er dus mogelijkheden zijn voor een commercieel aanbod in samenwerking met de Gentse stadsrondvaartmaatschappijen of elektrische bootjes van de toekomst?

Een sterke troef zou echter het buitengedeelte kunnen zijn. De locatie is immers niet alleen op en top historisch en waardevol, ook voor wie niet naar binnen zou gaan, maar laat toe om bezoekers met een historisch schip het water te laten oversteken en een bezoek te laten brengen aan de droogdokken waar men met eigen ogen kan zien wat er allemaal bij de bouw en het onderhoud van een schip komt kijken. Dit kan zowel de bouw of renovatie van historische schepen zijn, als de (gedeeltelijke) verderzetting van de huidige commerciële scheepswerkzaamheden. Die renovatie van historische schepen zal trouwens binnenkort goedkoper kunnen als mijn wetsvoorstel goedgekeurd wordt en men er een hypothecaire lening op kan nemen. Een unieke kans dient zich ook aan met het uit de vaart nemen van de oude Gentse loodsboot, de Stern, nadat het aanwezige personeel haar intrek genomen heeft in de kantoren van het in opbouw zijnde bezoekerscentrum van de Haven. Dit schip zou permanent kunnen aangemeerd worden, of waarom niet, op het droge gelegd worden, naast het belevingscentrum. Een beeldversterkend icoon, dat nog zou kunnen aangevuld worden door eigenaars van historische schepen toe te laten (kortstondig) aan te meren in ruil voor het openstellen van hun schip gedurende die periode. Aan de vele leden van Watererfgoed Vlaanderen te zien, moet dit zeker op belangstelling en een ruim aanbod kunnen rekenen. Een ideale plaats ook om rondvaartboten te laten vertrekken door onze haven, en deze ook als toeristische troef uit te spelen. Dergelijke mogelijkheden zijn niet enkel aan Rotterdam voorbehouden!

Kansen voor haven en industrie

Dit concept biedt volgens mij tal van mogelijkheden. Niet alleen voor de opwaardering van de buurt, waarbij ook horeca-activiteiten zich zouden kunnen ontwikkelen en het gebied een boost geven, niet alleen voor het behoud van ons varend erfgoed, maar ook en misschien vooral voor de haven zelf. Het belang van de Gentse haven met haar 70.000 jobs (meer dan 3x zoveel als Zeebrugge!) wordt immers schromelijk onderschat, in de eerste plaats door de Gentenaars zelf. De Gentenaar is fier op zijn stad, maar te weinig op haar haven. In het beste geval is de Gentse haven onbekend, zoals bij Gentenaar Marc Reynebeau die de finale van De Slimste Mens verloor toen hij de Gentse trots vergat in het rijtje van Vlaamse zeehavens. In het slechtste geval onbemind en vooral bekend van haar aandeel in het overschrijden van de fijn stof normen en de slechte luchtkwaliteit in Gent. Als we echter een economisch leefbare toekomst willen voor Vlaanderen, moeten we volop inzetten op industrie en onze havens. Niet alleen door de hinder te beteugelen, maar ook door het draagvlak bij de bevolking te vergroten. Elk initiatief dat daartoe kan bijdragen, moeten we minstens grondig onderzoeken en ondersteunen waar mogelijk.